ترس از مارريشه در بسياري از فرهنگ ها وافسانه هاي باورنكردني درباره آن دارد، غافل از اين كه اين خزنده خوش خط و خال يكي از مفيدترين حيوانات اين كره خاكي براي توليد انواع دارو ها و سرم ها و واكسن هاست و جالب تر اينكه اين دارو ها از بزاق دهان يا همان زهر مارهايي تهيه مي شوند كه سمي هستند و تمثال هايي از ترس درميان ما انسان ها. با اين حال تخمين زده مي شود كه سالانه ۵ ميليون مار گزيدگي در سراسر جهان اتفاق مي افتد كه مسئول ۱۲۵ هزار مرگ در طول سال است. مار گزيدگي خصوصاً در مناطق گرمسيري و نواحي كه قطب كشاورزي است به وفور ديده مي شود زيرا در اين مناطق تعداد زيادي مار در همزيستي با انسان به سر مي برند. ولي فقط اين ها براي انسان خطرناك نيستند چون بعضي از مار هاي غير سمي شكار خود را با پيچيدن به دور قفسه سينه جاندار و اعمال فشار و انقباض و شكستن قفسه سينه حيوان كه باعث جلوگيري از تنفس جاندار يا ايجاد ايست قلبي مي شود از پاي در مي آورند .
    مواد سازنده سم مارها
    سم مار در حقيقت نوع تغيير يافته بزاق دهان مار است كه از غدد بزاقي تغيير يافته براي اين كار توليد مي شود و از طريق دندان هاي تو خالي جلوي دهان مار به بدن جاندار تزريق مي شوند. در سم مار تعداد زيادي مواد شيميايي وجود دارد كه هر كدام به قسمتي از بدن جاندار آسيب مي رساند:
    سم مار مايعي است روغني شكل و بر حسب نوع مار به رنگ سفيد تا زرد پررنگ، شفاف يا كدر و اندكي اسيدي است. سم مار مخلوطي است از مواد پيچيده پروتئيني با خواص سمي و آنزيمي و مواد غير پروتئيني از قبيل انواع ليپيد ها، كربوهيدرات ها، نمك هاي مختلف فلزي و شبه فلزي، ريبوفلاوين و آب.
    سم ماده ايست سرشار از آنزيم. حدود ۲۶ نوع آنزيم در سم مار ها وجود دارد. در حدود ۹۰ تا ۹۲ درصد از وزن خشك سم را مواد پروتئيني تشكيل مي دهند، كه برخي از آنها روي دستگاه عصبي تأثير مي گذارند، برخي تراوايي غشاي ياخته را تغيير مي دهند و بعضي ديگر موجب تخريب تار هاي ماهيچه اي مي شوند.
    به طور خلاصه اين مواد شيميايي به ۴ دسته تقسيم مي شوند. سموم سلولي كه باعث آسيب موضعي بافت در محل گزش مي شوند. سموم خوني كه باعث خونريزي داخلي مي شوند. سموم عصبي كه روي سيستم عصبي اثر مي گذارند و سموم قلبي كه مستقيماً قلب را تحت تأثير قرار مي دهند. گزش توسط مار مي تواند از يك زخم سوراخ مانند كوچك و ساده تا بيماري تهديد كننده حيات و مرگ را باعث شود. هميشه بايد اين نكته را مد نظر داشت كه علائم اوليه متعاقب گزش مي توانند گمراه كننده باشند و گاهي قرباني در حالي كه علائم قابل توجه اوليه ندارد ناگهان به طرف شوك و مشكلات تنفسي سوق پيدا مي كند.
    دانشمندان دريافته اند بهره گيري از سم يك نوع مار كشنده مي تواند جان هزاران بيمار را از مرگ نجات دهد. سم مار تايپان حاوي پروتئين معجزه آسايي است كه بلافاصله خون را منعقد مي كند. از اين پروتئين كه فاكتور رايكس نام دارد مي توان براي توقف خون ريزي به هنگام جراحي قلب و عمل جراحي روي كساني كه در حوادث مجروح شده اند بهره برد. فاكتور رايكس اين پروتئين احتمالاً قوي ترين عامل انعقاد خون است كه تاكنون كشف شده است. به گفته پژوهشگران سم بسيار كشنده نوعي مار مي تواند در درمان ايست قلبي بر اثر ضعف عضلاني مؤثر باشد. به گفته پژوهشگران استراليايي، سم مار تاپيان در پيشگيري از ايست قلبي در خرگوش هاي آزمايشگاهي مؤثر است و اميد است اثر آن در چند سال آينده در انسان نيز بررسي شود. پژوهشگران با اين بررسي به تهيه داروهاي پيشگيري كننده ايست قلب اميدوار شده اند. به طور كلي دو شيوه مختلف براي تشخيص يك مار «سمي» از مار«غير سمي» وجود دارد. روش اول، تشخيص اندازه و نوع حركت مارهاست. مارهاي سمي دمي كوتاه و كلفت و طرز حركتي بطئي دارند ( با انبساط و انقباض ). در حالي كه مار هاي غير سمي از قطر وسط بدن تا انتهاي دم باريك تر مي شوند و طرز حركتشان نيزبه هردوشيوه مستقيم و مارپيچ است .
    اما راه دوم تشخيص گزش مار از روي آثار دنداني آنهاست. به دليل تفاوت درشكل و موقعيت دندان ها در مار هاي سمي و غير سمي، با دقت در محل گزيدگي مي توان سمي يا غير سمي بودن آن را تشخيص داد .
    سيد كاظم مؤذن زاده كه ۲۷ سال از عمرخود را با مار ها وصرف شكار و نگهداري از آنها كرده است با اشاره به انواع سموم مار ها مي گويد: سم مار ها را مي توان به دو دسته كلي تقسيم كرد :
    زهر هاي مختل كننده جريان خون :اين نوع زهر ها خون، رگ ها و ساير بافت هاي بدن را تجزيه و متلاشي مي كنند. از بارز ترين علائم اين نوع زهر، عدم انعقاد خون هست و زهرهاي اعصاب كه برخلاف نوع اول زهر هاي اعصاب، اثري فلج كننده بر سيستم عضلاني، دستگاه تنفسي و قلب دارند .
    مزرعه مارها
    رولف كرويتس( Rolf Kreutz) مسئول مزرعه مار ها است. در اين مزرعه بيش از ۲۰۰ مار سمي نگهداري مي شود. اين مزرعه متعلق به شركت داروسازي نوردمارك( Nordmark )، در نزديكي هامبورگ است. بيشتر مارهاي سمي از نوع مارهاي زنگي كشور مالزي هستند. طول اين نوع مار ها به ۵۰ تا ۷۰ سانتيمتر مي رسد و پوست شان داراي رنگ هاي سياه و قهوه اي است. خوراك اصلي مار ها موش است. يك موش زنده خوراك يك مار براي ۲۱ روز است . مار ها به طور جداگانه درجعبه هاي بزرگ پلاستيكي نگهداري مي شوند. در طول روزها، مار ها با آرامشي بي نظير در جعبه خود چنبره مي زنند، اما نزديك شدن به اين مار ها مي تواند عواقب ناگواري به همراه داشته باشد. كرويتس درباره تأثيرات سم مار در بدن انسان مي گويد: «اين سم در آغاز ورود به بدن انسان بافت ها را ازبين مي برد وباعث نابودي شريان ها مي شود كه در مواردي منجر به از دست دادن و يا فلج شدن عضو گزيده شده، مي شود. افراد مارگزيده سالياني دراز دچار عارضه هاي متفاوت خواهند بود . »
    در اين شركت داروسازي متخصصان بر اين باورند كه سم مار ها اثرات شفابخش نيز داشته، به طور مشخص به عنوان داروهاي اوليه در سكته هاي مغزي و قلبي مي توان از آن استفاده كرد. در اين گونه حملات كه با انسداد شريان ها و لخته شدن خون مواجه هستيم، خون به مغز نرسيده و بخشي از سلول ها براي هميشه از بين مي روند. دقيقاً در چنين مواردي است كه بايد ماده سمي به دست آمده از مار ها (به نام آنكرود Ancrod ) به كار گرفته شودچراكه اين ماده سبب رقيق شدن سريع خون مي شود.
    مانفرد كورفورست مسئول توليد داروهاي بيولوژيك درباره تأثير اين ماده مي گويد: «لختگي خون از اين طريق مي تواند برطرف شود. پس از حمله مغزي غلظت خون بالامي رود، با استفاده از اين ماده مي توان آن را دوباره رقيق ساخت و حال خون رقيق شده قادر به شست و شوي بخش هايي است كه پيش از آن ورود خون بدان ها ناممكن بود. »
    ايران، پيشتاز در سم شناسي مار
    بخش جانوران سمي انستيتو رازي ايران سابقه اي طولاني در تهيه و توليد انواع دارو ها و پادزهر ها از «مار» هاي ايراني و خارجي دارد. اين بخش كه از ۴۰ سال پيش فعاليت خود را آغاز كرده است و پس از ساخت پادزهرهاي منووالان و تتراوالان، اكنون موفق به ساخت نوع پلي والان شده كه قادر است زهر ۶ نوع مار مختلف سمي خطرناك را خنثي كند. علاوه بر اين، سرم ضدعقرب زدگي كه توسط متخصصان ايراني توليد شده است، در مورد سم ۶ نوع عقرب مؤثر است.
    رئيس بخش جانوران سمي و تهيه پادزهر مؤسسه تحقيقات واكسن و سرم سازي رازي درباره فعاليت هاي اين مركز مي گويد: «سالانه ۸۵ هزار آمپول محتوي پادزهر مار و عقرب توليد و به وزارت بهداشت تحويل داده مي شود و حدود ۷ تا ۱۰ هزار آمپول نيز به كشورهاي منطقه صادر مي شود.
    هر آمپول ۱۰ سي سي پادزهر مار دارد كه هنگام مارزدگي، بسته به شدت عوارض حتي تا ۲۰ آمپول تزريق مي شود. هر آمپول حاوي پادزهر به مبلغ ۲۵ دلار به كشورهاي منطقه از جمله اردن صادر مي شود كه در صورت وجود تقاضا براي پادزهر عقرب، توانايي صادرات آن هم وجود دارد. » دكتر عباس زارع ميرك آبادي مي گويد: «تاكنون ۷۵ گونه مار و ۲۳ گونه عقرب در ايران شناسايي شده است كه بايد توجه داشت پادزهر هر جانور سمي مختص آن جانور است يعني نمي توان پادزهر يك گونه از مار را براي گونه اي ديگر استفاده كرد. » دكتر زارع در توضيح مراحل مختلف توليد پادزهر از سم مار مي گويد: «پس از زهرگيري از مار يا عقرب، سم خشك مي شود و به صورت پودر درمي آيد. »
    اين پودر با تركيبي به نام «ياور» مخلوط و با دوز كم به مدت چندين بار (۶ تا ۱۰بار) به صورت زيرجلدي به اسب تزريق مي شود. زماني كه پادزهر به ميزان مناسب در خون اسب ساخته شد، خون گيري انجام و سپس پلاسماي خون اسب جداسازي مي شود. پس از تصفيه و انجام عمل هضم آنزيمي، سرم رسوب داده مي شود. بعد از انجام فرمولاسيون و رسيدن ميزان پادزهر به غلظت مورد نظر، تست ها و آزمايش هاي كنترلي متفاوتي روي آن انجام مي شود و پس از تأييد شدن تمام آزمايش ها، پادزهر بسته بندي و به وزارت بهداشت تحويل داده مي شود. به گفته رئيس بخش جانوران سمي مؤسسه رازي از ۱۰ سال پيش محققان ايراني تحقيق هايي را روي سموم مختلف جانوري آغاز كرده و توانسته اند توكسين هاي موجود در سموم مختلف عقرب ها را شناسايي و خالص سازي كنند، توالي اسيدهاي آمينه و ساختمان سه بعدي آنها را در سموم عقرب مشخص كنند و با بررسي عوارض مختلف اين زهر ها روي حيوانات به نحوه تأثيرگذاري آنها پي ببرند.
    وي تصريح مي كند: «علاوه براين ازچندي پيش، تحقيق هاي گسترده اي را روي امكان درمان بعضي بيماري هاي لاعلاج مانندسرطان توسط پپتيدهاي پروتئيني موجود در زهر هاي مار و عقرب آغازكرده ايم وطي دستاوردي بي نظير موفق به ساخت تركيبي از زهرهاي جانوري با عنوان«۵۸ ICD»شده ايم كه در مراحل آزمايشگاهي باعث ازبين رفتن سلول هاي سرطاني ومانع رشد۰‎/۲درصدي آنها و همچنين مرگ طبيعي اين سلول ها شده است. »
    دكتر زارع درپايان در تشريح برنامه هاي آينده اين بخش مي گويد: «قرار است مدل هاي حيواني بيماري MS را ايجاد و تأثير زهرمار و عقرب را روي اين بيماري بررسي كنيم. »